شرایط اجابت دعا
اگر به اوصاف الهی توجه كنیم و به صفات پروردگار ایمان بیاوریم و بدانیم خداوند بخشنده و مهربان است، در می یابیم كه اگر خواسته های انسان بر آورده نمی شود، دلیلش بخل نیست. خداوند با توجه به كمال و سعادت و مصلحت انسان خواسته های او را اجابت می كند.
در دعای افتتاح می خوانیم: «اگر حاجتم را دیر برآوردی، از سر نادانی بر تو تندی كردم،در صورتی كه تأخیر در اجابت حاجتم برایم بهتر بوده است، زیرا تو به امور آگاهی».
شیطان در یكی از مواردی كه وسوسه می كند، تأخیر اجابت دعا است. از این راه انسان را مأیوس می كند تا به خدا بدبین شود.
ائمه اطهار(ع) به این نكته توجه داشته و همگان را از افتادن به دام بدبینی و سوء ظن به خدا برحذر داشته اند. امیرمؤمنان(ع) می فرماید: «دیر اجابت نمودن خدا، تو را ناامید نكند كه همانا بخشش، بسته به مقدار درخواست است و چه بسا در اجابت دعای تو تأخیر رخ دهد تا درخواست تو طولانی تر گردد و بخشش او كامل تر شود. چه بسا چیزی را خواسته ای و تو را نداده و بهتر از آن را در این دنیا یا آن دنیا داده و یا بهتر آن بوده كه آن را از تو باز دارد. چه بسا چیزی را طلب نمودی كه اگر به تو می داد، تباهی دین و دنیای خود را در آن می دیدی».(1)
پس تأخیر اجابت دعا، نشان كم لطفی و كم محبتی خدا نیست، بلكه گاهی بر عكس، هرچه بیشتر تأخیر شود، دلیل بر بیشتر دوست داشتن خدا است.
امام صادق(ع) می فرماید: «وقتی مؤمنی دعا می كند، خداوند به ملائكه می فرماید: دعایش را مستجاب نمودم، ولی آن را نگه دارید و عطا نكنید كه من دوست دارم صدای این بندة مؤمن را بشنوم. بندهای هم هست كه دعا می كند و خداوند می فرماید: زود حاجتش را بدهید كه آوازش را دوست ندارم».(2)
اگر كسی بداند خداوند در عوض عدم اجابت دعا در دنیا، چه پاداشی برای او در آخرت در نظر گرفته است، هرگز نا امید نمی شود.
امام صادق(ع) می فرماید: «روز قیامت خداوند متعال می فرماید: ای بندة من! تو مرا خواندی و من اجابتت را به تأخیر انداختم. اكنون ثواب و پاداش تو چنین و چنان است. پس مؤمن آرزو می كند كه كاش هیچ دعایی از او در دنیا اجابت نمی شد، برای آن ثواب و پاداش نیك كه می بیند».(3)
از روایات استفاده می شود كه هیچ دعایی بی اثر نیست و هر دعایی در دنیا و آخرت تأثیر مناسب خود را دارد، پس در واقع هر دعایی به اجابت میرسد ، اما گونههای اجابت مختلف است.
امام سجاد(ع) می فرماید: «دعای مؤمن یكی از سه فایده را دارد: یا برای او ذخیره می گردد یا در دنیا برآورده
میشود یا بلایی را كه می خواست به او برسد، از وی میگرداند».(4)
ما به دعا كردن امر شده ایم و باید به این وظیفه عمل كنیم و نتیجه را به خداوند واگذار نماییم.
براى استجابت دعا باید شرایطى را آماده نمود و موانعى را برطرف ساخت.
به برخى از شرایط و موانع اشاره مىشود:
الف) شرایط اجابت دعا.
1 - دعا و ارتباط مداوم با خدا در هر حال:
خداوند به پیامبرش دستور مىدهد كه «نفس خویش را در كمال شكیبایى در هر بامداد و شامگاه به دعا كردن و جلب خشنودى خدا وادار كن».(6)
قرآن كسانى را كه فقط در هنگام گرفتارى و مشكلات دعا مىكنند، نكوهش کرده است: «وقتى به انسان، گرفتارى و غمى روى مىآورد، ما را در هر حال (خواب و بیدارى، نشسته و ایستاده) بخواند و چون گرفتاریش را برطرف كنیم، برود (و از ارتباط خود با خدا از جهت كمیت و كیفیت بكاهد و گاهى قطع نماید، به گونهاى كه) گویى اصلاً ما را براى گرفتارى كه به او رسیده بود، نخوانده است!».(7)
امام صادق (ع) مىفرماید: «كسى كه پیشدستى در دعا نكند و فقط در وقت نزول بلا دست به دعا بردارد، دعایش در آن وقت مستجاب نگردد و فرشتگان گویند: این آواز را نشناسیم». در روایت دیگرى آمده كه «به او مىگویند: تا امروز كجا بودى؟!».(8)
خداوند به حضرت داوود(ع) فرمود: «مرا در روزهاى خوش و آسایش یاد كن تا من دعاى تو را در روزهاى گرفتارى و سختى اجابت كنم».(9)
2 - دعا باید از صمیم قلب باشد:
تمام ذرات وجود انسان چیزى را بخواهد و طلب كند و دل و زبانش با عمل و رفتارش هماهنگ باشد.
3 - اعتماد به خدا و اطمینان به اجابت او:
امام صادق(ع) فرمود: «خدا دعایى را كه از دل غافل و بى خبر برخیزد، مستجاب نمىكند. پس وقتى دعا میكنى، از عمق دل به او روى آور (و دلت را با زبانت همراه گردان) و سپس به اجابت دعایت مطمئن باش».(10)
4 - قطع امید از غیر خدا و امید و اطمینان به خداوند.
امام صادق(ع) فرمود: «هرگاه یكى از شما بخواهد كه هر چه از خدا درخواست مىكند، خدا به او عطا فرماید، باید از همه مردم ناامید و مأیوس گردد و هیچ امیدى جز به درگاه خدا نداشته باشد».(11)
او به نقطهاى از ایمان و توكل باید برسد كه بداند همه قدرتها و علل جهان تحت اراده و قدرت الهى قرار دارند. پس از خدا بخواهد كه اسباب و علل مادى و معنوى جهان را جهت صلاح و منفعت او قرار دهد.
5 - دعا باید در كنار تلاش و تدبیر باشد:
پیامبر اكرم(ص) فرمود: «الداعى بلا عمل كالرامى بلا وتر؛ كسى كه دعا مىكند و به دنبال آن تلاش و عمل نمىكند، مانند آن است كه بى چله كمان تیر مىاندازد».(12)
دعا نمىتواند جاى تلاش و برنامه ریزى در زندگى را بگیرد، بلكه کامل کنندة آن مىتواند باشد.
6 - دعا باید با حالت تضرع و دلى شكسته باشد:
امام صادق(ع) فرمود: «هرگاه دلتان شكست، دعا كنید، و دل تا پاك و خالص نشود، شكسته نمىشود».(13)
7 - مكان دعا در اجابت تأثیر دارد:
مثلاً دعا در حرم امامان (ع) مخصوصاً حرم امام حسین(ع) و كنار خانه خدا به خصوص مقام حضرت ابراهیم(ع) و كنار حجرالاسود.
8 - زمان دعا:
دعاى پنهانى و در تاریكى شب زودتر به اجابت مىرسد، مخصوصاً در قنوت یا سجده نماز «وتر» كه بعد از خواندن هشت ركعت نماز شب و دو ركعت نماز شفع خوانده مىشود. پیامبر(ص) فرمود: «براى خدا منادى هست كه هنگام سحر ندا مىكند: آیا دعا كنندهاى هست تا اجابت نمایم؟ آیا استغفار كنندهاى هست تا مورد بخشش قرار دهم؟ آیا درخواست كنندهاى هست تا به او عطا نمایم؟» (14)
قرآن مىفرماید: «پروردگار خود را به حالت تضرع و تذلل و در پنهانى و خفا بخوانید».
دعا در شبهاى ماه رمضان و رجب و دهه اوّل ذىالحجه، دعا را به اجابت نزدیك مىكند.
9 - توسل به چهارده معصوم(ع):
آنها را بر پایه آیه «وابتغوا الیه الوسیله» وسیله و شفیع قرار دهید.
10 - غسل توبه:
غسل توبه نماید، سپس با وضو چهار ركعت نماز بخواند، در هر ركعت یك مرتبه سوره حمد و سه مرتبه توحید و یك مرتبه سوره «الناس» و یك مرتبه «فلق» را بخواند. بعد از نماز هفتاد مرتبه «استغفرالله ربى و اتوب الیه» و بعد از هفت مرتبه «لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظیم» بگوید: «یا عزیز یا غفار اغفرلى ذنوبى و ذنوب جمیع المؤمنین و المؤمنات فانه لا یغفر الذنوب الا انت.»(15)
ب) موانع اجابت دعا
امام على(ع) مىفرماید: «المعصیة تمنع الاجابة؛(16) گناه مانع اجابت دعا است».
گناهان سه نوع تأثیر منفى در دعا مىگذارند:
1 - لذت دعا و مناجات را سلب مىكنند. انسان دعا مىكند، اما لذت نمىبرد و رقت قلب پیدا نمىكند.
2 - مانع اجابت دعا مىشوند.
3 - توفیق دعا كردن یا شركت نمودن در مجالس دعا را از انسان سلب مىكنند.
برخى از گناهان در عدم اجابت دعا تأثیر بیشتر دارند كه در ذیل به نمونهاى از آنها اشاره مىكنیم.
امام سجاد(ع) فرمود: «گناهانى كه دعا را بازمىگرداند و مانع اجابت مىشوند، عبارتند از: بددلى و سوءظن به مؤمنان و كارهاى آنان؛ طینت و درونى ناپاك داشتن؛ نفاق و دورویى با برادران و خواهران ایمانى؛ عدم اطمینان به اجابت دعا؛ تأخیر نمازهاى واجب (و نخواندن آن در اوّل وقت فضیلت) تا آن كه وقت آن بگذرد؛ بدزبانى و فحاشى و اهانت كردن؛ نزدیك نشدن به خدا به وسیله صدقه و كارهاى نیك». (17)
نیز فرمود: «از جمله گناهانى كه مانع اجابت دعا مىگردد، نافرمانى و رنجاندن خاطر پدر و مادر است».(18)
در برخى از روایات، بداخلاقى سبب باز گرداندن دعا معرفى شده است.
علل عدم اجابت دعاها از دیدگاه امیرالمؤمنین(ع):
مردى به حضرت عرض كرد: خداوند مىفرماید: «ادعونى استجب لكم» پس چرا ما دعا مىكنیم، ولى اجابت نمىشود، حضرت فرمود: چون دلهاى شما در هشت مورد خیانت و بى وفایى كرد:
1 - خدا را شناختید، ولى حقش را آن گونه كه بر شما واجب بود، ادا نكردید. از این رو آن معرفت به كار شما نیامد.
2 - به پیامبر خدا ایمان آوردید، ولى در عمل، با سنت و روش او مخالفت كردید، پس ثمره ایمان شما چه شد؟
3 - كتاب خدا (قرآن) را خواندید، ولى در عمل با آن مخالفت كردید.
4 - گفتید از آتش دوزخ مىترسیم، ولى در همه حالات به واسطه گناهان خود به سوى جهنم مىروید.
5 - گفتید به بهشت تمایل و رغبت داریم، ولى كارهایى انجام مىدهید كه شما را از بهشت دور مىسازد.
6 - نعمتهاى خدا را استفاده مىكنید، ولى شكر و سپاس گزارى نمىكنید.
7 - خداوند فرمود: شیطان دشمن شما است، شما نیز او را دشمن گیرید.(19) شما به زبان او را لعن مىكنید، ولى در عمل با او دوستى مىنمایید و از او اطاعت مىكنید.
8 - عیبهاى مردم را برابر دیدگانتان قرار دادید و عیبهاى خود را پشت سرانداختید، در نتیجه كسى را ملامت مىكنید اما خود به ملامت سزاوارتر هستید.
با این وضع چه دعایى از شما مستجاب گردد، در صورتى كه شما راهها و درهاى دعا را به روى خود بستهاید؟! پس تقوا پیشه كنید؛ كارهایتان را اصلاح كنید؛ امر به معروف و نهى از منكر كنید تا خدا دعایتان را مستجاب كند.(20)
راه دعا:
شخصى خدمت امام صادق(ع) عرض كرد: دو آیه در قرآن است كه تأویل و معناى آن را نمىدانم. یكى «ادعونى استجب لكم» است، كه ما هر چه دعا مىكنیم، اجابت نمىشود. حضرت فرمود: «من سِرّ عدم اجابت دعایتان را به شما مىگویم. اگر خدا را در آن چه دستور فرموده اطاعت كنى و آن گاه او را بخوانى، دعایت را اجابت مىكند، ولى تو با دستورهاى او مخالفت كرده، نافرمانىاش مىكنى. او نیز اجابت نمىكند. با این حال، اگر خدا را از راهش بخوانى - اگر چه گناهكار باشى - خدا دعایت را مستجاب مىكند».
آن شخص پرسید: راه دعا چیست؟ فرمود: نماز (21) كه خواندى، ابتدا تمجید كرده، خدا را به بزرگى مىستایى و به هر نحو كه مىتوانى، حمد و ستایش مىكنى، سپس بر پیامبر و آلش درود مىفرستى و به تبلیغ رسالتش گواهى مىدهى، و بر ائمه هدى سلام مىدهى، آن گاه نعمتهاى خدا را بر خود مىشمارى و او را به خاطر آنها ستایش و شكر مىكنى. بعد به گناهان خود یكایك اعتراف مىكنى و هر كدام را كه به یاددارى، اقرار مىنمایى. هر كدام را به خاطر ندارى، از همه گناهان به درگاه خدا توبه مىكنى و تصمیم مىگیرى كه دیگر گناه نكنى و از روى پشیمانى و صدق نیت و خلوص، و در بیم و امید از آنها استغفار و طلب آمرزش مىكنى، سپس مىگویى: اللهم انى أعتذر الیك من ذنوبى و استغفرك و أتوب الیك فأعنّى على طاعتك و وفِّقنی لما اوجبتَ علىّ مِن كلِّ ما یرضیك فإنى لم أر أحداً بلغ شیئاً من طاعتِك إلا بنعمتك علیه قبل طاعتك، فأنعم علىّ بنعمة أنالُ به رضوانكَ و الجنةَ. بعد از رعایت این مراتب، حاجت خود را بخواه، كه امیدوارم خدا ناامیدت نكند و حاجتت را برآورد.(22)
چند تذكر:
1 - گاهى با وجود تمام شرایط، دعا مستجاب نمىشود، چون به مصلحت ما نیست، یعنى چیزى را طلب مىكنیم كه به سود ما نیست، اگر چه مىپنداریم به نفع ما است. قرآن كریم در این مورد میفرماید: «چه بسا چیزى را خوش ندارید، حال آن كه خیر و منفعت شما در آن است و یا چیزى را دوست داشته باشید، حال آن كه شر و ضرر شما در آن است. خدا مىداند، ولى شما نمىدانید». (23)
2 - گاهى دعا مستجاب مىشود، ولى از روى مصالحى تحقق عملى آن به تأخیر مىافتد، حتى ممكن است تا بیست سال طول بكشد تا محقق گردد.
3 - در روایت است خداوند وقتى بندهاى را دوست داشته باشد، اجابت دعاى او را به تأخیر مىاندازد تا بندهاش با او راز گوید. از این رو مؤمنان ثابت قدم هیچ گاه از تكرار دعا مأیوس نمىشوند، بلكه مىگویند:
دسـت از طلب نـدارم تا كـام من برآید یا جان رسد به جانان یا جان ز تن درآید.
